Perceptueel bewustzijn

Overzicht van alle boeddhistische onderwerpen

Vipassana meditatie retraite op Ekãyano

Boeddhistische Pelgrimage (India/Nepal)

Perceptueel bewustzijn

In het boeddhisme, en dan met name het Theravada boeddhisme, vormt het perceptueel bewustzijn (Pali: (viññãnam) een fundamentele rol in de analyse van hoe we de wereld ervaren. Het verwijst naar de allereerste, pure bewustzijnsmomenten die ontstaan bij contact tussen een zintuig en een object, zoals zien, horen, ruiken, proeven, tasten en mentaal waarnemen.

Perceptueel bewustzijn is altijd resultant bewustzijn: het is neutraal en de rijping van eerder karma. Het vormt de basis van alle zintuiglijke ervaring en is het startpunt van elk cognitief proces. Voor serieuze beoefenaars is dit begrip essentieel in vipassana-meditatie; door perceptueel bewustzijn helder te observeren, zien we de veranderlijkheid, het lijden en het geen-zelf van alle ervaringen.

Kenmerken van het Perceptueel bewustzijn

Perceptueel bewustzijn ontstaat op het moment dat een zintuiglijke deur zoals oog, oor, neus, tong, tastzin of geest, in contact komt met een bijbehorend object. Het is het allereerste bewustzijnsmoment in een reeks dat een zintuiglijke indruk registreert. Belangrijke kenmerken zijn:

• perceptueel bewustzijn is altijd resultant bewustzijn
• het is altijd prettig, onprettig of neutraal
• het is afhankelijk, en dus het gevolg, van eerder karma
• Het is puur registrerend: het is geen beoordeling, geen reactie, geen intentie
• het duurt slechts één bewustzijnsmoment en is dus extreem kortstondig
• Het is werelds en gebonden aan samsara

5 soorten Perceptueel bewustzijn

Er zijn vijf soorten perceptueel bewustzijn, één voor elk neurologisch zintuig:

• Oogbewustzijn: zien
• Oorbewustzijn: horen
• Neusbewustzijn: ruiken
• Tongbewustzijn: proeven
• Tastzinbewustzijn: tasten (lichamelijk gevoel)

Het zesde zintuig, de geest, heeft geen eigen perceptueel bewustzijn in dezelfde zin, maar kan wel de indrukken van de neurologische zintuigen beïnvloeden middels een mentaal proces. Zo kan het oogbewustzijn zien en de geest kan daar een herinnering bij plaatsen. Dit kan zinvol zijn (ik ben hier al eens geweest) of niet zinvol (oude angsten en trauma's die opkomen).

Plaats in het Cognitieve Proces

Het perceptueel bewustzijn is het begin van elk zintuiglijk cognitief proces:

1. verstoring van de levenscontinuüm: de rusttoestand van de geest wordt verstoord
2. onderbreking van de levenscontinuüm: de rust wordt onderbroken
3. perceptueel bewustzijn: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
4. ontvangend bewustzijn: ontvangt de indruk
5. onderzoekend bewustzijn: onderzoekt de indruk
6. bepalend bewustzijn: bepaalt het object en schakelt over naar de mentale deur
7. Javana bewustzijn: hier ontstaat reactie: heilzaam, onheilzaam of functioneel. Dit is waar nieuw karma gevormd kan worden
8. registrerend bewustzijn: eventueel nasmaak van de indruk
9. terug naar levenscontinuüm

Perceptueel bewustzijn is dus stap 3: het puur registrerende moment vóór elke interpretatie of reactie.