|
Dharma-Lotus is een boeddhistische organisatie met 6 vestigingen in Nederland en een | retraitecentrum (Ekãyano) in Noord-Frankrijk |
 |  | Abonneer op onze Nieuwsbrief |
Veranderlijkheid
Het Boeddhistisch woordenboek
In het boeddhisme worden veel termen uit het Pali of Sanskriet gebruikt. Sommige zijn onbekend en vertalen naar het Nederlands is vaak moeilijk, omdat bestaande woorden al een andere betekenis hebben. Op deze wiki vind je een woordenboek met de meest voorkomende boeddhistische termen (in Pali, Sanskriet of Nederlandse vertaling), inclusief uitleg. Vaak bevat een term ook een link naar een uitgebreider artikel.
Veranderlijkheid
Veranderlijkheid (Pali: anicca) is één van de 3 karakteristieken van bestaan, naast afhankelijkheid/lijden (dukkha) en niet-zelf (anatta). Het is een van de meest fundamentele inzichten in het Theravada-boeddhisme en vormt de basis voor het loslaten van gehechtheid en het bereiken van bevrijding.
Gautama de Boeddha leerde dat alles wat geconditioneerd is (alles wat ontstaat door oorzaken en voorwaarden) inherent veranderlijk is. Niets blijft hetzelfde, zelfs niet een fractie van een seconde. Dit geldt voor alle vijf aggregaten (khandha): vorm, bewustzijn, gevoel, perceptie en oordelen, en dus voor de hele wereld van ervaring.
Anicca
Anicca betekent letterlijk “niet-bestendig”, “onbestendig” of “niet blijvend”. Het drukt drie lagen uit:
- momentane verandering; elk fenomeen verandert van moment tot moment. Zelfs een schijnbaar stabiel object (bijv. een steen) ondergaat subtiele veranderingen op atomair niveau. Bewustzijnsmomenten volgen elkaar razendsnel op en verdwijnen weer onmiddellijk
- verval en verandering; alles wat ontstaat, bereikt een hoogtepunt en gaat uiteindelijk ten onder en verandert in iets anders. Dit is zichtbaar in het menselijk leven: jeugd → volwassenheid → ouderdom → dood
- onbetrouwbaarheid; omdat alles verandert, kan niets blijvend geluk of zekerheid bieden. Gehechtheid aan veranderlijke dingen leidt onvermijdelijk tot teleurstelling en lijden
De 3 karakteristieken
De 3 karakteristieken (Pali: tilakkhana, "de 3 kenmerken van bestaan") zijn fundamentele inzichten in het boeddhisme die de aard van alle geconditioneerde fenomenen beschrijven. Ze vormen de basis voor het begrijpen van de realiteit en het bereiken van bevrijding. De 3 karakteristieken zijn:
- afhankelijk (dukkha): alles en iedereen is onderhevig aan omgevingsfactoren die invloed hebben en niets of niemand staat op zichzelf. Dit brengt lijden met zich mee.
- veranderlijkheid (anicca): daardoor verandert alles en iedereen continu. Niets blijft permanent hetzelfde; alle fenomenen ontstaan, bestaan even en vergaan uiteindelijk.
- niet-zelf (anatta): daardoor kunnen we nooit spreken over een blijvend, onafhankelijk zelf of essentie in personen of fenomenen. Wat wij als "zelf" beschouwen, is slechts een tijdelijke samenstelling van veranderlijke elementen (de 5 khanda's: vorm, gevoel, waarneming, mentale formaties, bewustzijn).
| Kenmerk | Pali-term | Nederlandse vertaling/alternatief | Betekenis en manifestaties | Praktische observatie in meditatie | Gevolg van diep inzicht | Voorbeeld uit dagelijks leven |
|---|---|---|---|---|---|---|
| afhankelijkheid | Dukkha | lijden, onbevredigendheid, stress | niets geconditioneerd biedt duurzaam geluk; alles leidt tot ontevredenheid of verandering | zie hoe prettige dingen eindigen, neutrale saai worden, pijnlijke kwetsen | desillusie met wereldse zaken; motivatie voor het pad | zelfs een luxe vakantie eindigt en brengt nieuwe zorgen (vermoeidheid, heimwee) |
| veranderlijkheid | Anicca | vergankelijkheid, veranderlijkheid, onbestendigheid | alles ontstaat, verandert voortdurend en verdwijnt uiteindelijk | observeer opkomen en verdwijnen van adem, gedachten, gevoelens | loslaten van gehechtheid; geen verwachting van blijvend geluk | een prettig gevoel (bijv. eten) verdwijnt snel; een mooie bloem verwelkt |
| niet-zelf | Anatta | Geen-zelf, onzelfstandigheid, leegte van een “ik” | er is geen permanente, onafhankelijke kern; fenomenen zijn afhankelijk en leeg | zie dat ervaringen ontstaan door oorzaken, zonder eigenaar of controleerbaar “ik” | einde van identificatie en ego; vrijheid van lijden | “Mijn” lichaam veroudert zonder mijn toestemming; gedachten komen op zonder dat “ik” ze maak |
Veranderlijkheid in de meditatie
In vipassana-meditatie is het direct ervaren van de veranderlijkheid een van de belangrijkste inzichten:
- bij de ademhaling: elke in- en uitademing is anders; geen ademhaling is gelijk aan de vorige
- bij gevoelens: plezierige sensaties verdwijnen snel; pijnlijke ook
- bij gedachten: gedachten rijzen op, bestaan even en verdwijnen weer
- bij het hele lichaam: het trilt subtiel, cellen sterven en worden vervangen
Door anicca te zien, ontstaat desillusie: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.” Dit leidt tot loslaten (virāga) en bevrijding.
Volledig artikel
Een volledig artikel over dit thema kan je vinden op Panna.