Mentale factoren

Mentale factoren

In het boeddhisme is de geest geen abstract “iets” dat toevallig gedachten heeft. De geest is een voortdurend stromend proces van mentale factoren (Pali: cetasika) die samen met het primaire bewustzijn (citta) opkomen, een fractie van een seconde bestaan en weer verdwijnen, sneller dan een knippering van een oog. Elk moment van ervaren (zien, horen, denken, voelen, blij zijn, boos worden) is niets anders dan één enkel citta dat vergezeld wordt door een specifiek setje cetasika’s. Die cetasika’s zijn de echte dragers van vreugde, verdriet, liefde, haat, aandacht, verwarring, wijsheid of hebzucht. Zonder cetasika’s zou het bewustzijn leeg en kleurloos zijn; zonder citta zouden de cetasika’s nergens kunnen verschijnen.

Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket. Door dit proces in meditatie rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien (vipassana) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het einde van lijden.

Verschillende typen Mentale factoren

De Abhidhamma (het derde deel van de Pali-canon) telt er precies 52 cetasika’s. Deze worden verdeeld in vier hoofdcategorieën:

Categorie	Aantal Mentale factoren	Zijn deze altijd aanwezig	Voorbeeld
Sabba-citta-sādhāraṇa	7	Ja, in élk bewustzijnsmoment	contact (phassa), gevoel (vedanā), waarneming (saññā), wil (cetanā)
Pakinnaka (verscheidene)	6	in de meeste, maar niet alle momenten	toepassing (vitakka), volgehouden aandacht (vicāra), beslistheid (adhimokkha)
Akusala (onheilzame factoren)	14	Alleen in onheilzame momenten	Hebzucht (lobha), haat (dosa), onwetendheid (moha), trots (māna), verkeerde visie (diṭṭhi)
Sobhana (heilzame/schone factoren)	25	Alleen in heilzame momenten	Metta, compassie, vreugdevolle deelneming, wijsheid (paññā), vertrouwen (saddhā)

De Variabele Mentale factoren

De variabele mentale factoren zijn de “flexibele” mentale factoren die in heel veel verschillende soorten bewustzijn een rol spelen, maar niet per se in elk moment aanwezig zijn. Ze zijn moreel neutraal van zichzelf en krijgen hun kleur (heilzaam of onheilzaam) door de andere aanwezige mentale factoren.

Naam (Pali)	Naam (Nederlands)	Betekenis	Aanwezigheid
Vitakka	gerichte aandacht	de geest richten op een object (zoals bij het begin van concentratie of denken)	soms
Vicāra	onderzoek	het object vasthouden en erover “bewegen” (komt bijna altijd samen met vitakka)
Adhimokkha	beslistheid	geen twijfel of aarzeling ten aanzien van het object
Viriya	doorzettingsvermogen	mentale en lichamelijke moeite leveren
Pīti	vreugdevolle opwinding	kippenvel, tintelingen, enthousiasme bij heilzame of concentratie-staten
Chanda	motivatie om te doen	het gezonde verlangen om iets heilzaams te bereiken (geen begeerte)

De zeven universele mentale factoren

Deze zeven zijn in elk bewustzijnsmoment aanwezig, of je nu een verlichte bent of een seriemoordenaar:

Naam (Pali)	Naam (Nederlands)	aanwezigheid
Phassa	contact tussen zintuig, object en bewustzijn	Altijd
Vedanā	gevoel (aangenaam, onaangenaam, neutraal)
Saññā	waarneming/herkenning (herkennen van kleur, geluid, “dit is een auto”)
Cetanā	wilskracht, intentie (de belangrijkste kammavormende factor)
Ekaggatā	eenpuntigheid van geest (de concentratie-factor)
Jīvitindriya	levensfaculteit (houdt het bewustzijn “levend”)
Manasikāra	aandacht richten

Zonder deze zeven kan geen enkel bewustzijnsmoment ontstaan.

De onheilzame mentale factoren

Factor	Betekenis	aanwezigheid
Moha	onwetendheid, verwarring, niet zien van de werkelijkheid	Altijd
Ahirika	geen schaamte om kwaad te doen
Anottappa	geen angst voor de gevolgen van kwaad
Uddhacca	rusteloosheid, opwinding van de geest
Lobha	hebzucht, gehechtheid, begeerte
Diṭṭhi	verkeerde visie (vooral eeuwigheids- of vernietigingsvisie)
Māna	hoogmoed, verwaandheid
Dosa	haat, aversie, boosheid
Issā	afgunst
Macchariya	gierigheid, niet willen delen
Kukkucca	wroeging, piekeren over wat je gedaan of nagelaten hebt
Thīna	traagheid van geest
Middha	traagheid van lichaam/energie
Vicikicchā	twijfel, besluiteloosheid, vooral over de Dhamma

Let op: zelfs een “kleine” ergernis bevat dosa, moha en vaak ook nog een paar andere akusala-factoren.

De 25 heilzame mentale factoren

Naam (Pali)	Naam (Nederlands)	Aanwezigheid
Saddhā	vertrouwen	Altijd
Hiri	morele schaamte
Ottappa	morele vrees
Alobha	niet-hebzucht, vrijgevigheid
Adosa	niet-haat, vriendelijkheid
Tatramajjhattatā	gelijkmoedigheid
Passaddhi	kalmte
Lahutā	lichtheid
Mudutā	buigzaamheid
Kammaññatā	werkbaarheid
Pāguññatā	vaardigheid
Ujukatā (kāya & citta)	rechtheid
Sammā-vācā	juiste spraak	soms
Sammā-kammanta	juist handelen
Sammā-ājīva	juist levensonderhoud
Karuṇā	compassie
Muditā	medevreugde
Paññindriya	wijsheid, inzicht

Voorbeeld

Stel, je ziet een mooie taart in een vitrine: Oog + taartvorm + oogbewustzijn → er ontstaat een citta Tegelijk komen 7+ universele factoren op Dan komen er extra cetasika’s bij: Lobha (begeerte) Saññā (herkent: “o, chocoladetaart!”) Vedanā (aangenaam gevoel) Cetanā (wil om te kopen/eten) Misschien ook māna (“ik verdien dit”)

Dit hele pakket ontstaat en verdwijnt in een fractie van een seconde. Als je daarna mindful wordt, kan in het volgende bewustzijnsmoment sati (mindfulness) opkomen en lobha verdwijnen.

De rol van mentale factoren op het pad naar nibbāna

In vipassanā-meditatie leer je deze factoren direct waarnemen. Je ziet:Hoe lobha opkomt bij een prettig gevoel Hoe dosa ontstaat bij een pijnlijke sensatie Hoe sati en paññā (wijsheid) geleidelijk de onheilzame factoren verdringen Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14)