Zintuigpoort

Het Boeddhistisch woordenboek

Overzicht van alle boeddhistische termen

In het boeddhisme worden veel termen uit het Pali of Sanskriet gebruikt. Sommige zijn onbekend en vertalen naar het Nederlands is vaak moeilijk, omdat bestaande woorden al een andere betekenis hebben. Op deze wiki vind je een woordenboek met de meest voorkomende boeddhistische termen (in Pali, Sanskriet of Nederlandse vertaling), inclusief uitleg. Vaak bevat een term ook een link naar een uitgebreider artikel.

Vipassana meditatie retraite op Ekãyano

Boeddhistische Pelgrimage (India/Nepal)

Zintuigpoorten

In het boeddhisme verwijzen de 6 zintuigpoorten (Pali: āyatana, Sanskriet: āyatana) naar de 6 zintuigen die elk op zich een eigen waarneming kunnen doen waardoor contact (phassa) ontstaat. De zes zintuigpoorten bestaan uit:

• Oog (cakkhu) neemt waar: zichtbare vormen (rūpa)
• Oor (sota) neemt waar: geluiden (sadda)
• Neus (ghāna) neemt waar: geuren (gandha)
• Tong (jivhā) neemt waar: smaken (rasa)
• tastzin (kāya) neemt waar: tastbare objecten (phoṭṭhabba)
• Geest (mano) neemt waar: mentale objecten (dhamma), zoals gedachten, herinneringen of concepten

Deze zes paren (zintuig en object) worden in het boeddhisme de 12 zintuiglijke domeinen (12 ayatana) genoemd. Samen met het bijbehorende bewustzijn (bijv. oogbewustzijn, oorbewustzijn, enz.) faciliteren ze het proces van waarneming:

De 5 Kandha's (bewustzijnstypen)
Vorm (Rüpa) 1e Kandha	Bewustzijn (Viññana) 2e Kandha	Contact (Phassa)	Gevoel (Vedanã) 3e Kandha	Perceptie (Sañña) 4e Kandha	Oordeel (Sankhara) 5e Kandha
ogen	oogbewustzijn	oogcontact	- aangenaam - onaangenaam - neutraal	object	de hieruit voortkomende handeling
oren	oorbewustzijn	oorcontact		geluid
tong	tongbewustzijn	tongcontact		smaak
neus	neusbewustzijn	neuscontact		geur
tastzin	tastzinbewustzijn	tastzincontact		voelen
geest	gevoelbewustzijn	geestcontact		mentaal

De zintuigpoorten zijn cruciaal in de leer van Afhankelijk ontstaan (paticcasamuppada), omdat ze de voorwaarden scheppen voor contact (phassa), dat leidt tot gevoel (vedanā), begeerte (tanhā) en uiteindelijk lijden (dukkha).

Meditatie

In meditatiepraktijken, zoals mindfulness en vipassana, worden de zintuigpoorten nauwkeurig geobserveerd om te begrijpen hoe waarnemingen ontstaan en hoe gehechtheid of afkeer wordt getriggerd. Door bewuste aandacht op de zintuigpoorten te richten, kan men de automatische reacties van de geest doorbreken en bevrijding nastreven. Het bewaken van de zintuigpoorten (indriya-saṃvara) is ook een belangrijke ethische praktijk, waarbij men bewust kiest om de zintuigen niet te laten overheersen door zintuiglijke prikkels die leiden tot onheilzame mentale staten.